اینترنت ماهواره‌ای در ایران؛ پروژه‌های بومی و مقابله با استارلینک/ پروژه ایران فعلا اینترنت پرسرعت برای کاربران ندارد

تینا مزدکی_ محمدامین آقامیری، دبیر شورای عالی فضای مجازی، در گفت‌وگو با صداوسیما از توانایی ایران برای مقابله با اینترنت ماهواره‌ای استارلینک خبر داده و گفته است ایران پیش‌تر توانسته فعالیت این شبکه را مختل کند. او با اشاره به اینکه استارلینک پس از مواجهه با این اختلالات، تغییراتی در سامانه‌های خود ایجاد کرده است، مدعی شد ایران نیز توسعه فناوری‌های مقابله با این شبکه را ادامه داده است.

آقامیری در این گفت‌وگو تأکید کرده که ایران چند فناوری در این زمینه در اختیار دارد و حتی برای انتقال آن‌ها به کشورهای همسو آمادگی دارد. او همچنین مقابله با استارلینک را نمونه‌ای از مدیریت فناوری با فناوری دانسته است.

موضوع دیگر مطرح‌شده از سوی آقامیری، پروژه‌های اینترنت ماهواره‌ای بومی است. او گفت که شورای عالی فضای مجازی از سال ۱۴۰۰ توسعه این فناوری را در دستور کار قرار داده و پروژه‌هایی با هدف همکاری خارجی یا سرمایه‌گذاری مستقل آغاز شده‌اند. به گفته او، این پروژه‌ها به دستاوردهایی رسیده‌اند، اما تکمیل آن‌ها زمان‌بر است و هنوز زمان مشخصی برای ارائه خدمات اعلام نشده است.

اینترنت ماهواره‌ای چیست و چه شرکت‌هایی در این حوزه فعالیت می‌کنند؟

اینترنت ماهواره‌ای نوعی اتصال به شبکه اینترنت است که به‌جای اتکا به زیرساخت‌های زمینی مانند کابل فیبر نوری، خطوط تلفن یا دکل‌های مخابراتی، از ماهواره‌ها برای انتقال داده استفاده می‌کند. در این فناوری، تجهیزات گیرنده در محل کاربر با ماهواره‌های مستقر در مدار زمین ارتباط برقرار می‌کنند. داده‌ها پس از انتقال از طریق ماهواره‌ها و زیرساخت‌های زمینی متصل به اینترنت، به مقصد می‌رسند. به این ترتیب، امکان دسترسی به اینترنت در مناطقی که توسعه شبکه‌های زمینی در آن‌ها دشوار یا پرهزینه است نیز فراهم می‌شود.

این فناوری به‌ویژه برای مناطق روستایی و دورافتاده، کشتی‌ها، هواپیماها، مناطق بحران‌زده و مکان‌هایی که دسترسی به زیرساخت‌های ارتباطی محدود است، اهمیت دارد. با این حال اینترنت ماهواره‌ای از نظر ارتفاع قرارگیری ماهواره‌ها به چند دسته تقسیم می‌شود:

• ماهواره‌های مدار پایین زمین (LEO): این ماهواره‌ها در ارتفاع نسبتاً کمی از سطح زمین قرار دارند. به دلیل فاصله کمتر، تأخیر ارتباطی کاهش پیدا می‌کند. استارلینک و وان‌وب از نمونه‌های شناخته‌شده این دسته هستند.
• ماهواره‌های مدار زمین‌آهنگ (GEO): این ماهواره‌ها در ارتفاع حدود ۳۶ هزار کیلومتری زمین قرار می‌گیرند و نسبت به زمین در موقعیت ثابتی دیده می‌شوند. این شبکه‌ها پوشش جغرافیایی گسترده‌ای دارند، اما معمولاً تأخیر ارتباطی بیشتری ایجاد می‌کنند.
• ماهواره‌های مدار متوسط زمین (MEO): این ماهواره‌ها در ارتفاعی میان دو دسته قبلی قرار دارند و در برخی شبکه‌های ارتباطی برای ارائه خدمات پهن‌باند استفاده می‌شوند.

اینترنت ماهواره‌ای فقط استارلینک نیست

در عین حال باید در نظر داشت که اینترنت ماهواره‌ای یک بازار انحصاری نیست و شرکت‌های متعددی در کشورهای مختلف برای ارائه این خدمات فعالیت می‌کنند. اسپیس‌ایکس (SpaceX) شرکت آمریکایی مالک و توسعه‌دهنده شبکه استارلینک است که از منظومه بزرگی از ماهواره‌های مدار پایین زمین استفاده می‌کند. اما یوتل‌ست وان‌وب (Eutelsat OneWeb) نیز یک شرکت فعال در حوزه ارتباطات ماهواره‌ای است که شبکه‌ای از ماهواره‌های مدار پایین زمین را برای ارائه خدمات به کسب‌وکارها، دولت‌ها و اپراتورها توسعه داده است.

همچنین آمازون (Amazon Leo) پروژه اینترنت ماهواره‌ای آمازون است که ابتدا با نام پروژه کویپر (Project Kuiper) شناخته می‌شد و با هدف ایجاد منظومه‌ای از ماهواره‌های مدار پایین زمین توسعه پیدا کرده است. ویاست (Viasat) نیز شرکت آمریکایی فعال در ارتباطات ماهواره‌ای که خدمات اینترنت و ارتباطات را با استفاده از ماهواره‌های خود ارائه می‌کند.

علاوه بر این شرکت‌ها هیوزنت (HughesNet) نیز یکی دیگر از ارائه‌دهندگان خدمات اینترنت ماهواره‌ای است که بیشتر از ماهواره‌های مدار زمین‌آهنگ استفاده می‌کند. اس‌ای‌اس (SES) هم یک شرکت لوکزامبورگی فعال در ارتباطات ماهواره‌ای است که با استفاده از ماهواره‌های مدار متوسط و زمین‌آهنگ خدمات ارتباطی ارائه می‌دهد.

این شرکت‌ها تعدادی از مهم‌ترین بازیگران حوزه اینترنت ماهواره‌ای هستند. بنابراین، استارلینک تنها یکی از شبکه‌های فعال در بازار اینترنت ماهواره‌ای است. تفاوت شرکت‌ها نیز به تعداد ماهواره‌ها، نوع مدار، ظرفیت انتقال داده، تأخیر ارتباطی، پوشش جغرافیایی و گروه مشتریان آن‌ها بستگی دارد.

استارلینک چیست و چه تفاوتی با سایر اینترنت‌های ماهواره‌ای دارد؟

استارلینک نام سرویس اینترنت ماهواره‌ای شرکت اسپیس‌ایکس (SpaceX) است. این شرکت که در حوزه فناوری‌های فضایی و پرتاب موشک فعالیت می‌کند، با توسعه منظومه‌ای از ماهواره‌های مدار پایین زمین، امکان اتصال کاربران به اینترنت را فراهم کرده است. برخلاف برخی شبکه‌های ماهواره‌ای قدیمی که از تعداد محدودی ماهواره در مدار زمین‌آهنگ استفاده می‌کنند، استارلینک برای ارائه خدمات خود به تعداد زیادی ماهواره در مدار پایین زمین متکی است. این ماهواره‌ها در ارتفاعی چند صد کیلومتری از سطح زمین حرکت می‌کنند و با استفاده از ارتباط میان ماهواره‌ای و ایستگاه‌های زمینی، داده‌های کاربران را منتقل می‌کنند.

کاربران برای اتصال به این شبکه به یک ترمینال یا گیرنده مخصوص نیاز دارند. این تجهیزات با ماهواره‌های در حال حرکت در مدار ارتباط برقرار می‌کنند و از طریق یک روتر، امکان استفاده از اینترنت را برای دستگاه‌های مختلف فراهم می‌کنند. استارلینک در مقایسه با بسیاری از سرویس‌های مبتنی بر ماهواره‌های زمین‌آهنگ، به دلیل فاصله کمتر ماهواره‌ها از زمین، تأخیر ارتباطی پایین‌تری دارد. این ویژگی امکان استفاده از خدماتی مانند تماس تصویری، بازی آنلاین و پخش محتوای ویدئویی را بهبود می‌دهد.

اینترنت ماهواره‌ای بومی ایران 

یکی از مهم‌ترین پروژه‌های ایران در حوزه ارتباطات ماهواره‌ای، منظومه شهید سلیمانی است. این پروژه با هدف ایجاد یک شبکه ارتباطی بومی و به‌ویژه ارائه خدمات اینترنت اشیاء (IoT) طراحی شده است. اینترنت اشیاء به شبکه‌ای از دستگاه‌ها و حسگرهای متصل گفته می‌شود که اطلاعاتی مانند دما، رطوبت، موقعیت مکانی یا وضعیت عملکرد تجهیزات را جمع‌آوری و ارسال می‌کنند. برای مثال، یک حسگر نصب‌شده در جنگل می‌تواند اطلاعات مربوط به افزایش دما را به مرکز پایش منتقل کند یا حسگری در مسیر خطوط انتقال نفت و گاز، تغییرات غیرعادی و احتمال نشت را گزارش دهد. چنین داده‌هایی معمولاً حجم زیادی ندارند، اما انتقال به‌موقع آن‌ها اهمیت بالایی دارد.

بر اساس اطلاعات اعلام‌شده از سوی مسئولان سازمان فضایی ایران، منظومه شهید سلیمانی از نوع باریک‌باند (Narrowband) است. این ویژگی به معنای تمرکز شبکه بر انتقال بسته‌های کوچک داده، به‌جای فراهم کردن ظرفیت بالا برای فعالیت‌هایی مانند وب‌گردی، تماشای ویدئو یا تماس تصویری است. در این ساختار، حسگرها و تجهیزات مستقر در سطح زمین اطلاعات خود را به ماهواره‌های منظومه ارسال می‌کنند و داده‌ها پس از دریافت و انتقال از طریق ایستگاه‌های زمینی، در اختیار مراکز یا سازمان‌های استفاده‌کننده قرار می‌گیرند. به این ترتیب، حتی در مناطقی که پوشش تلفن همراه یا زیرساخت‌هایی مانند فیبر نوری وجود ندارد، امکان جمع‌آوری و انتقال داده‌های ضروری فراهم می‌شود.

کاربرد چنین شبکه‌ای می‌تواند به حوزه‌هایی مانند پایش منابع آب و خاک، بررسی وضعیت جنگل‌ها و مراتع، شناسایی شرایط مستعد آتش‌سوزی، کنترل خطوط انتقال نفت و گاز، مدیریت ناوگان حمل‌ونقل و پایش تجهیزات در مناطق دورافتاده گسترش پیدا کند. برای نمونه، در صورت نصب حسگرهای مناسب در یک منطقه جنگلی، اطلاعات مربوط به دما یا شرایط محیطی می‌تواند از طریق ماهواره به مرکز پایش برسد. اهمیت این قابلیت در شرایطی بیشتر می‌شود که زیرساخت‌های ارتباطی زمینی در دسترس نباشند یا بر اثر حوادث طبیعی و بحران‌ها از کار افتاده باشند.

فاز نخست منظومه شهید سلیمانی طبق اعلام مسئولان، شامل ۲۴ ماهواره است که ۱۸ ماهواره اصلی و ۶ ماهواره رزرو را در بر می‌گیرد. در نظر گرفتن ماهواره‌های رزرو برای جایگزینی نمونه‌های اصلی در صورت بروز نقص یا پایان عمر عملیاتی آن‌هاست. طراحی و ساخت این منظومه نیز با مشارکت بخش دولتی و خصوصی دنبال شده است. بر اساس آخرین گزارش‌های منتشرشده از اظهارات رئیس سازمان فضایی ایران در مهر ۱۴۰۵، ساخت ماهواره‌های این منظومه در جریان بوده و برنامه‌ریزی برای پرتاب نمونه‌های اولیه و آغاز استقرار آن‌ها در مدار ادامه داشته است. 

کارکرد منظومه شهید سلیمانی را نمی‌توان معادل اینترنت ماهواره‌ای استارلینک دانست. استارلینک یک شبکه پهن‌باند است که برای اتصال مستقیم کاربران به اینترنت و استفاده از خدماتی مانند پخش ویدئو، تماس تصویری و وب‌گردی طراحی شده است. در مقابل، منظومه شهید سلیمانی در فاز نخست بر ارتباطات باریک‌باند و انتقال داده‌های محدود از حسگرها و تجهیزات مشخص تمرکز دارد. هر دو پروژه از ماهواره برای انتقال اطلاعات استفاده می‌کنند، اما نوع خدمات، ظرفیت ارتباطی و گروه کاربران هدف آن‌ها متفاوت است. از این رو، توسعه منظومه شهید سلیمانی را می‌توان گامی در مسیر ایجاد زیرساخت ارتباطی ماهواره‌ای بومی دانست، نه راه‌اندازی شبکه‌ای برای ارائه اینترنت پرسرعت عمومی به شهروندان.

آیا پروژه‌های دیگر ایران نیز اینترنت ماهواره‌ای ارائه می‌کنند؟

ایران در سال‌های گذشته پروژه‌های مختلفی در حوزه طراحی و ساخت ماهواره‌های مخابراتی و سنجشی داشته است. از جمله این پروژه‌ها می‌توان به ماهواره‌های سری ناهید اشاره کرد که در حوزه ارتباطات ماهواره‌ای و توسعه فناوری‌های مرتبط با آن تعریف شده‌اند.

خانواده ماهواره‌های ناهید از دیگر پروژه‌های ایران برای توسعه فناوری ارتباطات ماهواره‌ای است که با هدف آزمایش و بومی‌سازی فناوری‌های مخابراتی فضایی طراحی شده‌اند. ناهید ۱ نخستین نمونه این خانواده بود و با هدف آزمایش فناوری‌های ارتباطی و انتقال داده توسعه یافت. پس از آن، ناهید ۲ در ۴ مرداد ۱۴۰۴ با پرتابگر سایوز از پایگاه وستوچنی روسیه به فضا پرتاب شد. این ماهواره حدود ۱۱۰ کیلوگرم وزن دارد و یکی از مأموریت‌های اصلی آن، آزمایش ارتباطات مخابراتی در باند Ku و ارزیابی فناوری‌های ارتباطی در مدار پایین زمین است.

مرحله بعدی این برنامه، ماهواره ناهید ۳ است که با هدف توسعه فناوری‌های پیشرفته‌تر مخابراتی و فعالیت در مدار زمین‌آهنگ (GEO) طراحی شده است. این مدار در ارتفاع حدود ۳۶ هزار کیلومتری زمین قرار دارد و ماهواره‌های مستقر در آن می‌توانند ارتباط مستمر با مناطق جغرافیایی مشخص برقرار کنند. توسعه ترانسپوندرهای مخابراتی، سامانه‌های پیشرانش و کنترل موقعیت از جمله فناوری‌های موردنیاز این پروژه است. ناهید ۳ می‌تواند زمینه‌ساز توسعه خدمات ارتباطی پهن‌باند ماهواره‌ای در آینده باشد.

این ماهواره‌ها بخشی از مسیر توسعه فناوری مخابرات فضایی کشور هستند و برای ارائه اینترنت ماهواره‌ای به کاربران، علاوه بر ماهواره‌های عملیاتی، به زیرساخت‌های زمینی، تجهیزات گیرنده، ظرفیت انتقال داده و سامانه مدیریت شبکه نیز نیاز است. بنابراین، ناهید ۲ و ۳ را باید پروژه‌هایی برای توسعه زیرساخت و دانش فنی ارتباطات ماهواره‌ای دانست.

با این حال ماهواره‌های مخابراتی می‌توانند برای انتقال داده، ارتباطات و آزمایش فناوری‌های ارتباطی استفاده شوند، اما برای ارائه اینترنت ماهواره‌ای در مقیاس گسترده، به مجموعه‌ای از زیرساخت‌ها نیاز است. این زیرساخت‌ها شامل منظومه ماهواره‌ای عملیاتی، ایستگاه‌های زمینی، تجهیزات گیرنده کاربران، ظرفیت انتقال داده، مدیریت شبکه و سازوکار ارائه خدمات تجاری است.

در ضمن آقامیری در اظهارات اخیر خود گفته است که توسعه اینترنت ماهواره‌ای بومی از سال ۱۴۰۰ در دستور کار شورای عالی فضای مجازی قرار گرفته و پروژه‌هایی نیز در این زمینه آغاز شده‌اند. به گفته او، این پروژه‌ها به دستاوردهایی رسیده‌اند، اما تکمیل آن‌ها زمان می‌برد. آقامیری در پاسخ به پرسشی درباره زمان عرضه این خدمات نیز زمان مشخصی اعلام نکرده و گفته است دستگاه مسئول باید درباره زمان‌بندی آن اطلاع‌رسانی کند.

وضعیت اینترنت ماهواره‌ای بومی

در حوزه اینترنت ماهواره‌ای بومی ایران پروژه‌هایی واقعی در زمینه توسعه فناوری‌های فضایی و ارتباطی دارد، اما ماهیت و مرحله پیشرفت آن‌ها از استارلینک متمایز است. منظومه شهید سلیمانی برای ارتباطات باریک‌باند و انتقال داده‌های اینترنت اشیاء طراحی شده و ماهواره‌های خانواده ناهید نیز در مسیر آزمایش و توسعه فناوری‌های مخابراتی فضایی قرار دارند. این پروژه‌ها می‌توانند بخشی از زیرساخت ارتباطی ماهواره‌ای کشور را در آینده شکل دهند، اما وجود آن‌ها به معنای آماده بودن یک شبکه پهن‌باند عمومی و قابل استفاده برای کاربران نیست.

در نهایت، آنچه درباره پروژه‌های بومی می‌توان با اتکا به اطلاعات منتشرشده گفت، وجود برنامه‌هایی برای توسعه ارتباطات ماهواره‌ای، انتقال داده‌های اینترنت اشیاء و آزمایش فناوری‌های مخابراتی است. این دستاوردها از نظر توسعه صنعت فضایی اهمیت دارند، اما نباید آن‌ها را با ارائه اینترنت پرسرعت ماهواره‌ای به عموم کاربران یکسان دانست.

۵۸۳۲۳